Tu, gdzie nasz dom. Ościsłowo (cz. I)

Wzdłuż drogi krajowej nr 60, mniej więcej w połowie odległości z Ciechanowa do Glinojecka, leży Ościsłowo. Licząca blisko 300 mieszkańców wieś to jedna z najstarszych osad na terenie gminy Glinojeck – pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z około 1240 r. Ta spokojna dziś wioska, choć znacząca, z powodu swej lokalizacji, obecności szkoły podstawowej, czy ośrodka zdrowia, dawniej była siedzibą wielu ważnych instytucji, świadkiem historycznych wydarzeń, a także domem dla kilku zasłużonych w historii osób.

Ziemianie i rzemieślnicy

Przez wiele lat była to własność kościelna. W XIX wieku jako właściciele widnieją już Krasińscy, zaś po uwłaszczeniu włościan ziemie te przeszły w ręce mieszkańców. Był to czas intensywnego rozwoju wsi i jej drogi do samowystarczalności, wkrótce funkcjonowały tu bowiem praktycznie wszystkie niezbędne rzemiosła, był m.in. tartak, wiatrak, a przy drodze do Sulerzyża działała karczma. Drewniany budynek, własność rodziny Olczaków, istnieje zresztą do dziś, choć nie jest obecnie zamieszkały, ani używany. Przed wojną w lesie ościsłowskim funkcjonował także kompleks domów letniskowych.

Budynek, w którym funkcjonowała karczma

W 1922 roku zawiązało się tutejsze OSP. 100 lat później na ścianie strażnicy umieszczono pamiątkową tablicę z nazwiskami założycieli i późniejszych prezesów. Jedną z tych osób (obok także m.in. Józefa Olczaka) jest Stanisław Czajkowski, postać wielce zasłużona dla miejscowości.

Dom zasłużony

Naprzeciw OSP stoi ponad stuletni, jeszcze XIX-wieczny, dom Czajkowskich, w którym mieszka dziś wnuk Stanisława, Zbigniew. W latach 20-tych w jednym z pomieszczeń domu zaczęła funkcjonować agencja pocztowa, prowadzona przez Czajkowskich.

- Pomagałem ojcu w pracy, zajmując się łączeniem rozmów telefonicznych – mówi nam pan Zbigniew. – Polegało to na umieszczaniu specjalnych kluczy w odpowiednich otworach. Nie było wtedy bezpośrednich połączeń. Panie z centrali międzymiastowej w Ciechanowie znały mnie po głosie.

Po poczcie, w czasach bardziej nam współczesnych funkcjonującej obok ośrodka zdrowia, pozostał do dziś jedynie… kod pocztowy. W sąsiedztwie zaś domu Czajkowskich od połowy zeszłego wieku działała Spółdzielnia Oszczędnościowo-Pożyczkowa, będąca protoplastą obecnego Banku Spółdzielczego w Glinojecku.

XIX-wieczny dom państwa Czajkowskich

Kołchoźniki

Po wojnie, do 1973 roku, w sąsiedztwie obecnego domu kultury, mieścił się posterunek Milicji Obywatelskiej. W czasach PRL-u mieszkańcy mieli w swoich domach tzw. kołchoźniki, czyli przewodowe głośniki radiowęzłowe, za pomocą których przesyłane były audycje radiowe oraz lokalne wiadomości.

- Teraz pewnie puszczali by przez nie reklamy – żartuje pan Zbigniew.

We wsi działała także biblioteka. Miejscowość miała ponadto kółko rolnicze z bazą maszynową, a także kuźnię, masarnię i piekarnię.

- Do dziś pamiętam smak tych rogali. Wspaniałe były… - wspomina Zbigniew Czajkowski.

Ludzki Niemiec

O lesie ościsłowskim i tamtejszym miejscu pamięci pomordowanych przez Niemców starych, chorych i niepełnosprawnych osób, powiedziano już wszystko. Niedawno zmarła ponad stuletnia Czesława Grudzińska, będąca jednym z ostatnich świadków niemieckiej zbrodni. Nieżyjąca już Irena Bober, żona Nikodema, właściciela kuźni, wspominała swoje nietypowe spotkanie z niemieckim żołnierzem, o czym opowiedział nam Marek Marcinkowski, były wicestarosta i mieszkaniec Ościsłowa od 1980 r.:

- Był początek września. Mąż został zmobilizowany, a ona została sama z dziećmi. Z frontu w okolicach Mławy, czy Chorzel dochodziły wieści o brutalnych czynach Niemców. Wszyscy się bali. Pewnego dnia przechodząc z dziećmi przez szosę napotkała jadącego motocyklem żołnierza. Zatrzymał się i wysiadł. Ona zamarła. Trzęsła się ze strachu w obawie, że zabierze jej dziecko. I on zaczął do niej mówić. Znała trochę niemiecki, bo wcześniej służyła u jakichś Niemców. Mówił, że w domu też ma dzieci oraz żonę. Dał dzieciom cukierki, a nawet wziął jedno z nich na ręce. Na koniec zapytał o drogę i pojechał. Na szczęście trafiła na normalnego człowieka.

W czasie wojny był tu posterunek żandarmerii i tzw. trzepak, czyli miejsce, gdzie egzekwowano kary za różne przewinienia w postaci obicia kijem tylnych partii ciała.

Odsetek poetów

Ościsłowo wiele zawdzięcza społecznemu zaangażowaniu oraz koniecznemu w tamtych czasach sprytowi swoich mieszkańców. Dla przykładu Zdzisław Czajkowski, ojciec pana Zbigniewa, organizował egzaminy dla murarzy w budynku obecnego domu kultury, a także zabiegał – skutecznie – o linię autobusu miejskiego na początku lat 80-tych. Zdołał m.in. przekonać pracowników kładących wtedy asfalt, aby powstała także pętla autobusowa.

Dodajmy, że z Ościsłowa pochodził poeta Jerzy Czajkowski, brat ojca naszego rozmówcy Zbigniewa Czajkowskiego, autor „Rapsodii ciechanowskiej”.

- Żartowaliśmy kiedyś, że jest tu najwięcej poetów w przeliczeniu na mieszkańca – uśmiecha się Marek Marcinkowski – W pewnym momencie było ich trzech – Jerzy Czajkowski, Stanisław Kęsik i Sławomir Zdun.

„Rapsodia…”, choć generalnie jest fikcją literacką, wspomina o faktycznym uwięzieniu Stanisława Czajkowskiego przez UB w Ciechanowie.

- Opowiadał o tym mój ojciec – mówi Zbigniew Czajkowski. – Babka zawsze przywoziła do prania jego zakrwawioną koszulę. Tak go tam traktowali. Jeśli chodzi o martyrologię w mojej rodzinie, dodam, że dziadek od strony matki, Stanisław Rosiak, zginął rozstrzelany na ulicy Śląskiej w Ciechanowie w dzień wyzwolenia. 

W Ościsłowie urodził się także Bogusław Zakrzewski, dyplomata, ambasador PRL w Tajlandii i Portugalii i ambasador RP w Brazylii. Powiązania rodzinne z tą miejscowością ma również Stanisław Żelichowski, nadleśniczy, poseł na Sejm i wreszcie minister środowiska.

Rzemieślnicy, artyści, działacze. Samowystarczalni.

Część II wkrótce na łamach TC