Strażacy z Ochotniczej Straży Pożarnej w Pawłowie w gminie Regimin odnieśli sukces. W niedzielę, 13 września, podczas eliminacji strefowych do VIII Wojewódzkich Zawodów Sportowo-Pożarniczych OSP wywalczyli drugie miejsce.

Zanim jeszcze pierwsi Słowianie postawili stopy na terenie obecnej ziemi ciechanowskiej, bytowali tu ludzie różnych wczesnych kultur. Najstarsze ślady osadnictwa związane są z tzw. kulturą świderską z okresu paleolitu, a stanowisko takie odkryto w Kondrajcu Szlacheckim (gm. Glinojeck). W młodszych okresach pradziejów pojawiają się ślady osadnicze m.in. na ciechanowskiej Farskiej Górze, w Ropelach, Niestumiu i Przążewie (gm. Ciechanów), Wkrze, czy Żeleźni (gm. Glinojeck), Kałęczynie (gm. Gołymin), czy Ciemniewku (gm. Sońsk).

Przybycie Słowian

Po okresie wpływów rzymskich nastał czas względnej pustki osadniczej. Następnie w VI/VIII wieku na tereny te zaczęli napływać Słowianie. Był to wtedy obszar porośnięty gęstymi, rozległymi lasami, a osadnictwo skupiało się głównie wzdłuż rzek, takich jak Łydynia, czy Wkra, które stanowiły naturalne szlaki transportowe, a także źródło wody i pożywienia.

Jednym z pierwszych śladów osadniczych Mazowszan jest ośrodek na ciechanowskiej Farskiej Górze. W świetle badań archeologicznych sięgają one VII wieku.

- Z czasem miejsce to nabierało znaczenia i w IX/X w. powstał gród, będący ośrodkiem lokalnej społeczności, przypuszczalnie tzw. małego plemienia, które wkrótce znalazło się w składzie państwa Polan. Prawdopodobnie w trakcie misyjnych podróży przybył tu  Św. Wojciech i pierwszy ciechanowski kościół był pod jego wezwaniem. Tutejszy gród rozrastał się ze względu na korzystne położenie na przecięciu szlaków bursztynowego i handlowego – pisał Ryszard Małowiecki.

W VII wieku pojawia się również osadnictwo słowiańskie w rejonie miejscowości Szyjki (gm. Glinojeck).

- Przypuszczać należy, że osadnictwo w dolinie rzeki związane było z organizacją plemienną rejonu Płocka, zaś osadnictwo wsch. rejonów gminy – z organizacją plemienną okolic Ciechanowa i Przasnysza. W IX-X w. obszar dostał się w obręb państwa Piastów. Ulegał wpływom grodu w Unierzyżu – czytamy w Gminnym Programie Opieki nad Zabytkami.

Farska Góra w początkach XX wieku (fot. domena publiczna/Biblioteka Narodowa)

Wczesnośredniowieczne osady

Po tej pierwszej fali osadnictwa pojawiają się kolejne osady i wczesnośredniowieczne zespoły stanowisk. 

Jednym z najstarszych jest grodzisko w Grudusku.

- Nazwa wsi ma charakter topograficzny, może pochodzić od wyrazu gruda bądź od grodziska, pozostałości warowni z XI wieku, zwanej po wojnach szwedzkich „szwedzką górą”, obecnie „zieloną górą”. W/g legendy jest to góra Ścibory, Czcibory – pisze Alfred Borkowski.

Badania archeologiczne wskazują na jeszcze przedchrześcijańskie istnienie osady – nawet schyłek IX wieku.

Ślady wczesnośredniowiecznych grodów z X-XI wieku znajdujemy także w Opinogórze i pobliskich Pałukach. Funkcjonowały one jako grody obronne. Już w czasach plemiennych mogła też istnieć osada w Sońsku.

- „Katalog zabytków sztuki w Polsce” podaje, że Sońsk tętnił życiem już w XII wieku. Inaczej na problem osadnictwa w Sońsku zapatruje się Artur Falenta w swym artykule. W artykule czytamy, że choć pierwsza wzmianka o parafii Sońsk pochodzi z 1385 roku, to pierwszą świątynię zbudowano tu zapewne w XI wieku – informuje gmina.

Na XI-XII wiek datowane jest tutejsze grodzisko, zwane „szwedzkim okopem”.

Wczesnośredniowieczne ślady osadnictwa pojawiają się m.in. w takich lokalizacjach, jak Gołymin, Watkowo (gm. Gołymin),  Koźniewo, Ciemniewko (gm. Sońsk), Regimin, Lekowo, Zeńbok (gm. Regimin) i wielu innych.

Najstarsze wzmianki

Pierwsze pisemne wzmianki dotyczą Ciechanowa i Gruduska. Znajdujemy je w tzw. falsyfikacie mogileńskim, dokumencie datowanym początkowo na 1065 rok, a wg późniejszych badań ok. 1155 (traktowany jednak przez historyków jako wiarygodne odzwierciedlenie stanu faktycznego sprzed niemal wieku wcześniej). Znajdujemy tam nazwy Cechonow i Grudomzch (co niektórzy interpretują jako Grudziądz). 

Kolejne poświadczenie jest już bardziej dyskusyjne - w tzw. bulli czerwińskiej z 1155 r. (bulli papieża Adriana IV dotyczącej uposażenia klasztoru w Czerwińsku) znajdujemy nazwę Targoscine, interpretowaną jako Kargoszyn. Pewniejsza wzmianka dotyczy Opinogóry – mówimy tu o roku 1185.

- Wówczas to wojewoda mazowiecki komes Żyro zwrócił Opinogórę klasztorowi Panien Norbertanek z Płocka. W zapisie występuje ona pod nazwą Opinogote – przekazuje Muzeum Romantyzmu.

W Pałukach tymczasem brak źródeł pisanych aż do XIV wieku (choć tutejszy kościół datuje się na XIII wiek).

Wiek XIII

Dalsze poświadczenia to już wiek XIII, dość ubogi pod względem źródeł pisanych. Mamy tu jednak grupę miejscowości wzmiankowanych ok. roku 1239/1240.

Na oficjalnych samorządowych stronach widnieje informacja o pierwszych zapisach dla wsi Luberadz w gminie Ojrzeń w roku 1239. Datę tę wspomina także Alfred Borkowski (ok. 1240 r.). Według badacza, nazwa utworzona została od imienia Luborad, może Lubod lub Lubosław, a dobra były początkowo własnością biskupstwa płockiego.

Pod datą 1240 roku w Kodeksie Dyplomatycznym Mazowsza wymieniana jest za to nazwa Ościsłowo. Czyni to miejscowość najstarszą datowaną w dzisiejszej gminie Glinojeck. W sporządzonej notatce wspomniane jest, iż książę Konrad I potwierdził posiadanie Ościsłowa przez biskupstwo płockie.

- Zatem był to własność duchowna, która należała do tzw. dóbr stołowych, co znaczyło, iż została nadana przywilejami książęcymi, a je dochód w całości przechodził na potrzeby biskupa i diecezji. Dobra stołowe były zorganizowane w klucze i Ościsłowo należało do klucza jonieckiego. Ościsłowo było jedyną własnością duchowną na terenie gminy – informuje Katarzyna Pełka-Ślesicka.

Alfred Borkowski wspomina także o latach 1239/1240 w kontekście Gołymina, Watkowa i Niestumia. 

Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza pod rokiem 1254 umieszcza miejscowość Dreglin w gminie Glinojeck. Jako ciekawostkę dodajmy, że snuje on tu hipotezę o plemieniu Dregowiczów, którzy mogli tu być osadzeni (brali oni udział w rozgrywkach rodowych pomiędzy Bolesławem Chrobrym, a jego synem Bezprymem).

Z 1256 r. pochodzi też wzmianka o miejscowości Wkra (gm. Glinojeck), określonej jako „Wera magna”.

Tradycja diecezji płockiej wskazuje na erygowanie kościoła w Lekowie ok. roku 1280 i początki parafii rzymskokatolickiej w Zeńboku w drugiej połowie XIII stulecia.

XIV i XV wiek to już zaś temat na osobną opowieść.

„Jak to dobrze, że Konrad sprowadził Krzyżaków”, stwierdził prowokacyjnie prof. dr hab. Dariusz Karol Dąbrowski z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy podczas konferencji, która miała miejsce 12 czerwca w Centrum Administracyjnym w Ciechanowie.