„Jest bowiem takie miasto nad Wisłą, szumem rzeki młodości mojej śpiewne; dla jednych w przeszłość wpisane, dla drugich w przyszłość. Ja do tych pierwszych się zaliczam”. Tak pisał o swoim rodzinnym mieście Władysław Broniewski, urodzony w Płocku, w dorosłym życiu związany z Warszawą, który jak mało kto spośród twórców kultury polskiej minionego stulecia znał i rozumiał historyczną rolę Płocka, nie tylko w dziejach Mazowsza, ale również Polski.
Początki Płocka w ziemi ukryte
Mimo wielu badań i publikacji na temat dziejów Płocka jego początki ciągle spowija nimb tajemnicy. Brak wiarygodnych źródeł pisanych powoduje, że najwięcej śladów najstarszej jego historii skrywa ziemia. Prowadzone od lat pięćdziesiątych badania archeologiczne skłaniają do wniosku, że początki Płocka, jednego z najważniejszych grodów piastowskich, były równoczesne z procesem włączania Mazowsza do państwa gnieźnieńskiego oraz początkiem chrystianizacji tej dzielnicy. W wyniku polityki pierwszych Piastów, pragnących zerwać z miejscową tradycją osadniczą i polityczną, stracił na znaczeniu dotychczasowy ośrodek władzy w tej części Mazowsza, którym był gród w Szeligach, leżący nad Słupianką. Wzrosła natomiast stołeczna rola Płocka, choć – jak wskazywał nieżyjący już profesor Andrzej Buko – droga do tej stołeczności wiodła przez przejęty przez Piastów, i znacznie starszy od Płocka, gród plemienny w Płońsku.
Przełomowe dla dziejów Płocka okazały się wydarzenia rozgrywające się na przestrzeni całego XI w., związane z kryzysem politycznym monarchii piastowskiej, rządami samozwańczego księcia Miecława (1037-1047), a następnie odbudową państwa piastowskiego przez Kazimierza Odnowiciela, renowacją organizacji kościelnej w Polsce oraz powstaniem biskupstwa płockiego (1075). Wydarzenia te przyczyniły się do wzmocnienia roli Płocka, który od lat siedemdziesiątych XI wieku stał się jedną z najważniejszych stolic książęcych („sedes regni principales”) i zarazem jedną z najstarszych w Polsce stolic biskupich. Wszystkie te zmiany odcisnęły trwałe piętno na dziejach Płocka, a zwłaszcza Wzgórza Tumskiego, na którym w drugiej połowie X wieku wzniesiono gród, otoczony owalnym pierścieniem fortyfikacji, a najpóźniej przed połową XI wieku zagospodarowano jego wnętrze. To tu właśnie znajdowała się rezydencja książęca („palatium”), później również rezydencja biskupia („episcopium”) oraz budowle o charakterze sakralnym. Zwieńczeniem najstarszej historii piastowskiej Wzgórza Tumskiego była budowa romańskiej katedry, największej wówczas budowli sakralnej w Polsce, konsekrowanej przez biskupa płockiego Aleksandra z Malonne w 1144 r.
Już na przełomie XI i XII wieku na przylegającym do Wzgórza Tumskiego od strony północnej terenie zaczął się kształtować zalążek płockiego podgrodzia („suburbium”), które z czasem przekształciło się w miasto. Jego najważniejszą budowlą była kolegiata Najświętszej Marii Panny, ufundowana około połowy XII wieku przez Dobiechnę, wdowę po komesie Wojsławie z rodu Powałów. Na podgrodziu usytuowany był wczesnośredniowieczny targ, gdzie prowadzono intensywną wymianę towarowo-pieniężną, a także kwitło miejscowe rzemiosło. Tędy prowadził trakt z Wielkopolski, Kujaw i ziemi sieradzko-łęczyckiej do kraju Bałtów, Prusów i Jadźwingów, a także do grodów ruskich w Drohiczynie i Brześciu. Przez Płock przechodził ponadto stary szlak znad Bałtyku na Ruś Kijowską. Liczne znaleziska monet z krajów chrześcijańskiej Europy, a także obecność w obrębie osady przedlokacyjnej kupców pochodzenia niemieckiego i żydowskiego oraz tkaczy walońskich, którzy zapewne zajmowali się produkcją sukna, najlepiej świadczą o ówczesnej pozycji Płocka wśród innych grodów mazowieckich. Na płockim podgrodziu oraz nieopodal portu znajdowały się liczne taberny (karczmy), które stanowiły wówczas nie tylko miejsca warzenia piwa, sycenia miodu i produkcji wina, ale również centra handlowo-usługowe. Jednak to nie karczmy, a także wczesnośredniowieczny targ na podgrodziu wpływały na wzrost stołecznej roli Płocka. Ta nieprzerwanie związana była ze Wzgórzem Tumskim, zwanym w czasach staropolskich „Zamkiem”.
Zapomniana stolica Polski
Gniezno – Kraków – Warszawa. Tak zazwyczaj odpowiadają Polacy na pytanie o historyczne stolice dawnej Polski. Jednak coraz częściej można przeczytać w różnych publikacjach książkowych i prasowych oraz w mediach społecznościowych o czwartej, zapomnianej stolicy Polski, jaką był Płock. Co prawda dla przeciętnego mieszkańca Krakowa, Poznania, Wrocławia, Szczecina czy Lublina, a może nawet dla niejednego Warszawiaka, brzmi to nieco dziwnie, jednak dla wielu mieszkańców Mazowsza Północnego stwierdzenie to jest czymś normalnym i nawet budzi zdziwienie, że ktoś nie wie, gdzie spoczywa Władysław Herman czy Bolesław Krzywousty, nie mówiąc już o tym, gdzie znajduje się największa w Polsce nekropolia piastowska. No właśnie – gdzie? W katedrze wawelskiej, gnieźnieńskiej, warszawskiej, a może wrocławskiej? W żadnej z nich. Wbrew pozorom to nie Wawel, gdzie o miejsce wiecznego spoczynku stoczona została się już niejedna bitwa (wojna) polsko-polska, ale właśnie katedra na Wzgórzu Tumskim w Płocku w swoich kryptach i sarkofagach skrywa najwięcej piastowskich pochówków od XI do XV wieku. Jak do tego doszło?
Od rządów księcia Władysława Hermana, a także jego synów, Zbigniewa i Bolesława Krzywoustego, czyli w latach 1079-1138, Płock stał się faktycznie stolicą Polski. Tu właśnie najczęściej rezydował książę Władysław i jego dwór, kancelaria wystawiała i pieczętowała dokumenty książęce, tu przyjmowano obce poselstwa i tu również kształcono miejscowych duchownych oraz urzędników książęcych. Działająca na Wzgórzu Tumskim szkoła katedralna, o której istnieniu świadczą zapiski na marginesach Biblii Płockiej, datowane na 1148 r., stała się już w XII wieku ważnym centrum kultury średniowiecznej w tej części Polski i Europy, a liczne rękopisy gromadzone w skarbcu katedry oraz przepisywane w miejscowym skryptorium stały się zalążkami kultury łacińskiej na całym Mazowszu. Nawet w okresie, kiedy Płock przestał być stolicą kraju, ciągle pozostał on najważniejszym centrum kultury w tej części Polski i pod tym względem przetrwał nawet zmienne losy Mazowsza Płockiego, które ostatecznie w 1495 r. zostało przyłączone do Królestwa Polskiego.
Książęca stolica
Po śmierci Bolesława Krzywoustego (1138) Płock stał się stolicą książąt mazowieckich, którzy rządzili całym Mazowszem, bądź księstwem płockim, wraz z przyległymi do niego ziemiami. O roli tej dzielnicy oraz jej dalszym rozwoju decydowali kolejni władcy mazowieccy, o których już kiedyś pisałem. Ich poczet kończy książę Janusz II, którego śmierć w 1495 r. dała możliwość Janowi Olbrachtowi do trwałego włączenia Płocka do Korony.
Z historią książęcego Płocka związany był jego rozwój terytorialny, gospodarczy i kulturalny. Naturalną konsekwencją tego konsekwencją była lokacja miasta w 1237 r. Warto podkreślić, że Płock należy do jednych z najstarszych miast w Polsce, który swoją metryką miejską wyprzedza wiele liczących się ośrodków życia politycznego i religijnego – w tym Gniezno, Poznań i Kraków, a ponadto jest tylko o cztery lata młodszy od krzyżackiego Chełmna i Torunia, których lokacje dały początek dominującej później w tej części Europy wersji prawa miejskiego (tzw. prawa chełmińskiego). Co ważne, przywilej lokacyjny Płocka, do dziś zachowany w oryginale, nie opierał się na rozwiązaniach charakterystycznych dla prawa chełmińskiego, lecz stanowił dość oryginalną wersję prawa miejskiego na Mazowszu. Dodać bowiem trzeba, że wszystkie późniejsze miasta mazowieckie – również i Płock w odnowionym przywileju lokacyjnym z przełomu XIII i XIV wieku – swoją organizację miejską opierały właśnie na prawie chełmińskim.
Rozwój książęcego Płocka to również rozwój kultury i oświaty. W mieście poza szkołą katedralną powstała szkoła kolegiacka św. Michała, szkoła parafialna (miejska) przy farze św. Bartłomieja, a także szkoły klasztorne u dominikanów na Górkach oraz szkoła norbertanek. O ile studium dominikańskie było typową instytucją formacji intelektualnej zakonników, a o tyle szkoła norbertanek pełniła ważną rolę w edukacji dziewcząt, zwłaszcza mazowieckich szlachcianek, co uchwytne jest w źródłach już od końca epoki średniowiecza i w czasach nowożytnych. Działająca w mieście gmina żydowska, ciesząca się opieką miejscowych książąt, posiadała własną szkołę wyznaniową dla chłopców, o czym świadczą między innymi zapisy z najstarszej księgi ławniczej Płocka z przełomu XV i XVI wieku.
W skarbcu katedralnym w Płocku przechowywano drogocenne dzieła sztuki średniowiecznej, w tym srebrny kielich z pateną z XIII wieku, ufundowane przez księcia Konrada i jego żonę Agafię, a także pochodząca z fundacji Kazimierza Wielkiego herma św. Zygmunta, ozdobiona romańskim diademem książęcym oraz wiele innych cennych naczyń liturgicznych oraz iluminowanych ksiąg, w tym wspomniana „Biblia Płocka” z XII wieku, a także liczne kodeksy prawnicze i liturgiczne. W jednej z tych ksiąg, „Graduale płockim”, sporządzonym w latach sześćdziesiątych XIV wieku przez Świętosława z Wilkowa, zaginionym w czasie ostatniej wojny, zachował się najstarszy zapis polskiej pieśni wielkanocnej „Chrystus zmartwychwstał jest” oraz „Przez Twe święte zmartwychwstanie”. Z kolei w rękopisie prawniczym, spisanym w Pradze w 1400 r. na zamówienie kanonika płockiego Jana z Łęgu, dopisano dwie polskie pieśni maryjne „Witaj ty królewno błogosławiona” oraz „Witaj miła święta z nieba”. Natomiast w jednym z rękopisów prawniczych kanonika Mikołaja z Mirzyńca, znalazł się, pochodzący z 1463 r., zapis polskiej wersji „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze śmiercią”, a także spisana po polsku „Skarga umierającego”, która zaczynała się od słów „Ach! Mój smętku, ma żałości!”. Polskie nazwy miesięcy zapisane w średniowiecznym „Kalendarzu płockim” to kolejne ważne świadectwo kultury polskiego średniowiecza, właśnie z Płockiem związane.
Stolica województwa płockiego i miasto powiatowe
Po przyłączeniu Mazowsza Płockiego do Korony (1495) książęca stolica straciła swoją dawną pozycję. Od tej pory aż do rozbiorów w XVIII wieku Płock stał się stolicą województwa płockiego. Na jego czele stali wojewodowie płoccy mianowani przez króla dożywotnio, zajmujący pierwsze miejsce w hierarchii urzędniczej w województwie i zarazem zajmujący miejsce w Senacie. Pierwszym z nich był Ninogniew Kryski herbu Prawda, a ostatnim Ignacy Antoni Zboiński herbu Ogon. Wcielenie Płocka do Korony nie oznaczało zmierzchu jego świetności. Pod względem gospodarczym miasto zachowało swoją dawną pozycję, a nawet w połowie XVI wieku jeszcze bardziej się rozwinęło, po czym w XVII wieku nastąpił jego upadek gospodarczy. Trudno mówić natomiast o upadku Płocka jako centrum kultury, którą to rolę miasto pełniło przez wieki, i mimo chwilowych kryzysów, do dziś ją zachowało. Wystarczy wspomnieć o działającym do dziś Towarzystwie Naukowym Płockim, powołanym w 1820 r., cennych zbiorach Biblioteki Zielińskich, znajdujących się do czasów II wojny światowej w Płocku drogocennych zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Seminarium Duchownego, zbiorach Muzeum Mazowieckiego w Płocku, sięgającego swoimi początkami 1821 r., czy o Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego, nawiązującym do tradycji dawnego Teatru Miejskiego w Płocku, działającego od 1812 r., pierwszej tego rodzaju instytucji kultury na Mazowszu Północnym.
Dziś Płock to jedno z miast powiatowych województwa mazowieckiego. Krótki epizod w dwudziestowiecznej historii miasta, kiedy było ono znowu stolicą województwa (1975-1999), nie zmienia faktu, że należy on do najważniejszych miast w tej części Mazowsza. Coraz częściej przypomina się o jego dawnej pozycji, historycznej stolicy Mazowsza, poprzedzającej tę, jaką od epoki nowożytnej posiada stołeczna Warszawa. Jedynym co się nie zmieniło od XI wieku, to fakt, że Płock jest nieprzerwanie stolicą diecezji, jednego z pięciu najstarszych polskich biskupstw, choć w swojej historii mocno okrojonych terytorialnie (prawie 2/3 obszaru diecezji znalazło się poza jej pierwotnymi granicami). Również w tym wymiarze – religijnym – diecezja ta wraz z katedrą na Wzgórzu Tumskim stała się matką dla diecezji chełmińskiej (toruńskiej), łomżyńskiej oraz warszawsko-praskiej, które przez wieki czerpały z jej dziedzictwa kulturowego, którego centrum był Płock.
LESZEK ZYGNER
Komentarze obsługiwane przez CComment