Był człowiekiem, którego wypełniała tak ogromna ciekawość świata i pasja, że nie dał się zatrzymać trudnościom. Był cenionym przez pacjentów lekarzem i cenionym przez świat nauki astronomem amatorem, który zbudował w prowincjonalnym miasteczku obserwatorium na miarę ośrodków uniwersyteckich.
Płońsk byłby dziś uboższym w spuściznę po przodkach miastem, gdyby nie fakt, że w 1862 roku zamieszkał w nim Jan Walery Jędrzejewicz, który z dyplomem lekarza medycyny powrócił do kraju z Moskwy. Gdyby nie powyższy fakt, Szkoła Podstawowa nr 2 w Płońsku i jedna z płońskich ulic miałyby dziś innych patronów. Raczej nie powstałoby w zabytkowej wieży ciśnień Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne (któremu również Jędrzejewicz patronuje), cieszące się ogromnym zainteresowaniem zwiedzających.
Jan Walery Jędrzejewicz – wybitny polski astronom amator, lekarz, meteorolog i autor pierwszego w Polsce podręcznika astronomii - był człowiekiem, którego wypełniała tak ogromna ciekawość świata i pasja, że nie dał się zatrzymać trudnościom.
Szukał swojej drogi
Rodzina Jędrzejewicza pochodziła z Płocka. Rodzicami płońskiego astronoma, który urodził się 14 kwietnia 1835 r. byli: Jan Jędrzejewicz i Ewa Konarzewska. Ojciec w młodości walczył w Powstaniu Listopadowym w randze oficera, trafił do niewoli rosyjskiej i został zesłany. Potem pracował w sądownictwie.
Jan Walery Jędrzejewicz studiował najpierw architekturę, miał jednak problemy ze wzrokiem i zrezygnował. W 1856 roku wstąpił na wydział lekarski Uniwersytetu w Moskwie. Aby się utrzymać, udzielał lekcji muzyki, a nawet zatrudnił się w orkiestrze grającej w jednej z restauracji. Po pięciu latach, z dyplomem lekarskim wrócił do Warszawy, a potem wyruszył w roczną podróż po Europie.
Osiedlił się w Płońsku
Gdy wrócił do kraju w 1862 roku - rok przed wybuchem Powstania Styczniowego, osiadł na stałe w Płońsku i właśnie z tym miastem związał swoje dalsze życie, leczył tu pacjentów przez 25 lat.
Szybko zdobył uznanie mieszkańców, często wyjeżdżał do okolicznych wsi i udzielał pomocy bezpłatnie, a ciekawsze przypadki, z jakimi się stykał w swojej praktyce lekarskiej, opisywał na łamach medycznych czasopism.
Miasto było wówczas otoczone terenami podmokłymi, co sprzyjało szerzeniu się chorób. Jędrzejewicz chciał znaleźć związek między panującymi w Płońsku warunkami pogodowymi a zachorowalnością na różne choroby - stworzył poświęconą temu publikację i być może właśnie to zagadnienie spowodowało jego zainteresowanie meteorologią.
Niewiele wiadomo o życiu prywatnym płońskiego lekarza. Utrzymywał towarzyskie kontakty z rodziną Weyherów, która mieszkała w pobliskim Poświętnem. I taka ciekawostka, podczas jednej z takich wizyt, Jędrzejewicza odprowadzał do domu Henryk Sienkiewicz, który pracował u właścicieli Poświętnego jako guwerner.
Jędrzejewicz uczestniczył też we wszystkich formach życia kulturalnego Płońska, pracach regionalnych towarzystw naukowych, był nawet reżyserem amatorskiego zespołu teatralnego który wówczas w Płońsku działał. Swoją przyszłą żonę poznał właśnie podczas jednej z teatralnych prób - Stanisława Malczykowska pochodziła z Płocka. Pobrali się w kwietniu 1884 roku.
Lekarz, który chciał oglądać niebo...
Astronomia, w której potem zakochał się płoński lekarz, była pasją kosztowną. Wymagała gruntownych studiów teoretycznych, co oznaczało zakup przyrządów niezbędnych do prowadzenia badań. Tak więc w czasie wolnym od leczenia pacjentów Jędrzejewicz studiował astronomię, gromadził wydawnictwa naukowe oraz środki na budowę i wyposażenie obserwatorium a także stacji meteorologicznej.
A chcąc poznać lepiej aktualny stan badań w astronomii, pojechał na krótko do Niemiec.
Zbudował obserwatorium
Plan budowy własnego obserwatorium astronomicznego i meteorologicznego Jędrzejewiczowi udało się zrealizować, nieopodal swojego domu, po 11 latach zbierania pieniędzy. Budowa drewnianej konstrukcji obserwatorium i montaż specjalistycznego sprzętu optycznego trwały prawie 2 lata.
Warto podkreślić, że po kilku latach płońskiemu astronomowi udało się stworzyć placówkę naukową, która nie miała sobie równych wśród amatorskich obserwatoriów, a według opinii naukowców dorównywała placówkom akademickim.
Latem 1878 roku Jędrzejewicz przeniósł obserwatorium w okolice Sokołowa, tam jednak środowiskowe warunki utrudniały prowadzenie badań, więc obserwatorium wróciło do Płońska. Płoński lekarz odbudował wieżę i wznowił obserwacje.
Kosmiczne rzeczy w małym miasteczku
Jędrzejewicz przede wszystkim prowadził badania gwiazd podwójnych, ale ważną dziedziną jego badań były również komenty. Swoje spostrzeżenia publikował w naukowych czasopismach, obserwował także największe ciała Układu Słonecznego, a szczególnie interesowało go zjawisko aktywności plamotwórczej Słońca. Obserwował również inne obiekty Układu Słonecznego, badał najjaśniejsze planety: Jowisza, Saturna i Marsa.
Jako astronom amator wyróżnił się, wykorzystując spektroskopię – najnowocześniejszą wówczas metodę obserwacji niebieskich ciał. Obserwował tą metodą widmo słoneczne, widma gwiazd, meteorów, czy widmo światła odbitego od chmur. I osiągnął w tej dziedzinie wyżyny, budząc podziw zawodowych astronomów.
Dzięki niemu, w Płońsku, niedużym prowincjonalnym miasteczku, działy się kosmiczne rzeczy.
Badał też pogodę i klimat
Jędrzejewicz to nie tylko lekarz i astronom, bowiem przez 12 lat prowadził w Płońsku również badania meteorologiczne. I tak jak w przypadku spektroskopii, Jędrzejewicz był w Polsce jednym z prekursorów badań pogody i klimatu. Prowadził te badania najnowocześniejszymi wówczas metodami. Dodajmy, że stacja meteorologiczna w Płońsku zaczęła funkcjonować w 1875 roku - 10 lat przed powstaniem Warszawskiej Sieci Meteorologicznej.
Jędrzejewicz prowadził w płońskiej stacji obserwacje trzy razy dziennie, a uzyskane wyniki publikował w Korespondencie Płockim i innych czasopismach. Zarówno astronomię jak i meteorologię popularyzował, prowadząc wykłady i odczyty zarówno w Płońsku, jak i Płocku, czy w Warszawie, a spotkania te gromadziły rzesze słuchaczy.
Kosmografia
W 1886 roku Jan Walery Jędrzejewicz ukończył podręcznik astronomii – „Kosmografia” ukazała się nakładem Kasy im. Mianowskiego i był to jeden z pierwszych podręczników do podstaw astronomii w języku polskim, zawierający przegląd ówczesnej wiedzy astronomicznej. Było to ogromne osiągnięcie, zarówno jeśli chodzi o polską, jak i europejską naukę. Podręcznik został wydany ponownie w 1907 roku, a ostatni raz w 1980 roku.
W listopadzie 1887 roku Jędrzejewicz uległ zakażeniu tyfusem i po kilku tygodniach walki z chorobą zmarł, mając zaledwie 53 lata. W ostatniej drodze płońskiemu lekarzowi towarzyszyły tłumy mieszkańców, przedstawiciele świata nauki i delegacje towarzystw naukowych.
Zmarł na tyfus
Po śmierci Jędrzejewicza, w mieście nie było nikogo, kto mógłby kontynuować jego pracę z zakresu astronomii i meteorologii, więc płońskie obserwatorium stało się bezużyteczne. Kupili je, od rodziny lekarza, warszawscy entuzjaści astronomii. W 1896 roku instrumenty i biblioteka płońskiego doktora trafiły do Warszawy. Warszawskie obserwatorium noszące imię Jędrzejewicza rozpoczęło swoją działalność w1898 roku i działało do 1919 r. Wówczas wyposażenie przeniesiono do obserwatorium astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego a część instrumentów i książek do placówek w Wilnie i Poznaniu.
Podczas drugiej wojny światowej, instrumenty i biblioteka uległy rozproszeniu, a w czasie Powstania Warszawskiego przyrządy, które były w Warszawie uległy zniszczeniu. Ocalał refraktor, który był w Poznaniu.
Nadal w Płońsku patrzy się w niebo...
Pamięć o człowieku, który kochał patrzeć w niebo, pozostaje nadal żywa. W 1937 roku, w pięćdziesiątą rocznicę jego śmierci, rada miejska Płońska uchwaliła nadanie dawnej ulicy Młynarskiej imienia doktora Jana Walerego Jędrzejewicza, a 1957 roku na domu w którym mieszkał Jędrzejewicz (obecnie ulica Grunwaldzka) odsłonięto pamiątkową tablicę. W 1982 r. odsłonięto przed budynkiem domu kultury popiersie doktora.
W Płońsku pasja Jędrzejewicza nadal jest kontynuowana. W 2008 roku powstało Płońskie Koło Miłośników Astronomii im. J.W. Jędrzejewicza, a od 14 lat co roku przyznawana jest Nagroda Naukowa im. Jana Jędrzejewicza dla najlepszej polskojęzycznej książki poświęconej historii nauki i techniki. Płoński lekarz jest również patronem Szkoły Podstawowej nr 2.
Dziś w Płońsku znów patrzy się w niebo – dwa lata temu w zabytkowej wieży ciśnień powstało Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne, któremu Jędrzejewicz patronuje. Koordynatorem tej placówki jest Adam Derdzikowski, współtwórca Płońskiego Koła Miłośników Astronomii i popularyzator spuścizny Jędrzejewicza, który również kocha patrzeć w niebo. Ale to już historia na inną opowieść…
PS. Artykuł powstał na podstawie publikacji Pracowni Dokumentacji Dziejów Miasta im. Mirosławy Krysiak w Płońsku: „Życie i praca Jana Walerego Jędrzejewicza, astronoma, meteorologa, klimatologa, lekarza, popularyzatora nauki (1835-1887)” oraz publikacji: „Jan Walery Jędrzejewicz – szkic biograficzny” Adama Derdzikowskiego.
Komentarze obsługiwane przez CComment