ul. ks. Ściegiennego 2, 06-400 Ciechanów 23 672 44 96 sekretariat@tygodnikciechanowski.pl Pon.-Pt.: 8.00 - 15.00

Obryte. Zginęli za pomoc Żydom. Po 83 latach zostaną upamiętnieni

Józef Dziewulski (z lewej), Antoni Biernacki (z prawej

Za pomoc udzieloną dwóm żydowskim kobietom niemieccy okupanci zesłali ich do obozów koncentracyjnych, z których już nie wrócili. W poniedziałek, 23 listopada, w Obrytem w powiecie pułtuskim odbędzie się uroczystość upamiętnienia Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego. Odsłonięta zostanie również tablica poświęcona dwóm Żydówkom – kobiecie i dziewczynce – zamordowanym przez Niemców we wrześniu 1943 roku.

Uroczystości organizuje Instytut Pileckiego wspólnie z władzami powiatu pułtuskiego i gminy Obryte. Rozpoczną się o godz. 12 mszą świętą w kościele pw. Świętej Trójcy. O godz. 13 na placu przed Gminną Biblioteką Publiczną zostanie odsłonięta tablica pamiątkowa.

Donosy, obława i tragiczna śmierć

Historia, którą przypomną organizatorzy uroczystości, rozegrała się latem i jesienią 1943 roku na terenie dzisiejszej gminy Obryte.

Podczas niemieckiej okupacji północne Mazowsze znajdowało się w granicach III Rzeszy, w tzw. rejencji ciechanowskiej. Żydowskich mieszkańców regionu zamykano w gettach, a następnie wywożono do obozów zagłady. Ci, którym udało się uniknąć deportacji, szukali schronienia u polskich sąsiadów.

Jedną z rodzin udzielających takiej pomocy byli Stanisława i Antoni Biernaccy, mieszkający wraz z pięciorgiem dzieci we wsi Rozdziały.

Latem 1943 roku ktoś doniósł Niemcom, że Biernaccy ukrywają Żydów. Okupanci nakazali Józefowi Dziewulskiemu, sołtysowi sąsiedniego Gostkowa, wskazanie ich gospodarstwa. Dziewulski był bratem Stanisławy Biernackiej. Chcąc uratować siostrę i jej rodzinę, celowo skierował Niemców pod niewłaściwy adres, a jednego ze swoich synów wysłał do Biernackich z ostrzeżeniem.

Kiedy żandarmi dotarli do gospodarstwa, nie znaleźli ukrywającej się dorosłej osoby narodowości żydowskiej. Nie wzbudziła też ich podejrzeń przebywająca tam dziewczynka, która nie należała do rodziny.

Tragedia rozegrała się 9 września 1943 roku. Po kolejnym donosie Niemcy przeprowadzili obławę w gospodarstwie Marcjanny i Zygmunta Malickich, położonym między Sokołowem a Plewicą, około dwóch kilometrów od domu Biernackich.

Ukrywająca się tam żydowska kobieta próbowała uciekać w kierunku Narwi. Została zastrzelona. Niemcy zamordowali również żydowską dziewczynkę, nazywaną Haliną, która pasła krowę w pobliżu gospodarstwa.

Według zachowanych relacji ciała obu ofiar przewieziono do Obrytego i prawdopodobnie pochowano w nieoznaczonym miejscu.

Za ratowanie innych zapłacili życiem

Już następnego dnia, 10 września 1943 roku, Niemcy aresztowali Józefa Dziewulskiego. Po śledztwie w Pułtusku trafił do obozu koncentracyjnego Mauthausen, gdzie zmarł 23 kwietnia 1945 roku, zaledwie kilka tygodni przed zakończeniem wojny. Jego żona Marianna również nie doczekała wyzwolenia. Osierocili czworo dzieci.

Antoni Biernacki przez kilka tygodni skutecznie ukrywał się przed okupantami. Został aresztowany 14 listopada 1943 roku i wywieziony do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Zmarł tam 16 marca 1944 roku.

Jego żonę Stanisławę wraz z dziećmi Niemcy wywieźli na roboty przymusowe do Rzeszy. Przeżyli wojnę.

Represje dotknęły również rodzinę Malickich. Ich gospodarstwo zostało ograbione i rozebrane. Ciężko chory Zygmunt Malicki zmarł w styczniu 1944 roku. Marcjannę aresztowano w maju tego samego roku. Trafiła do obozu Ravensbrück, a następnie do jednego z podobozów Buchenwaldu. Przeżyła i po wojnie wróciła do Polski.

W 2005 roku Antoni Biernacki został pośmiertnie uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Kim były zamordowane Żydówki?

Mimo zachowanych dokumentów i relacji świadków historykom nie udało się ustalić wszystkich okoliczności tragedii.

Nie wiadomo, jak naprawdę nazywały się zamordowane kobieta i dziewczynka ani czy łączyło je pokrewieństwo. Nie ma również pewności, czy dziewczynka przebywająca wcześniej u Biernackich była tą samą, którą Niemcy zamordowali w gospodarstwie Malickich.

Na taki związek wskazują jednak relacje świadków oraz przebieg niemieckich represji. Józefa Dziewulskiego aresztowano dzień po zamordowaniu Żydówek, co może świadczyć o tym, że okupanci powiązali obie rodziny w jednym śledztwie.

Być może tych zagadek nie uda się już nigdy rozwiązać.

Przywracają pamięć o zapomnianych bohaterach

Uroczystość w Obrytem odbędzie się w ramach programu Instytutu Pileckiego „Zawołani po imieniu”, realizowanego od 2019 roku.

Jego celem jest upamiętnienie obywateli II Rzeczypospolitej, którzy podczas niemieckiej okupacji zostali zamordowani za udzielanie pomocy Żydom.

Obryte będzie miejscem 43. takiego upamiętnienia. Po uhonorowaniu Antoniego Biernackiego i Józefa Dziewulskiego liczba osób przypomnianych w ramach programu wzrośnie do 109.

Organizatorzy podkreślają, że program nie ogranicza się do odsłaniania tablic. Obejmuje również badania historyczne, spotkania edukacyjne i działania prowadzone w szkołach, bibliotekach oraz domach kultury.

Chodzi o to, aby historie ludzi, którzy w czasach niemieckiego terroru zdecydowali się ratować innych, nie zostały zapomniane.

Uroczystości w Obrytem – poniedziałek, 23 listopada:

  • Godz. 12.00 – msza święta w kościele pw. Świętej Trójcy.

  • Godz. 13.00 – odsłonięcie tablicy upamiętniającej Antoniego Biernackiego, Józefa Dziewulskiego oraz dwie zamordowane Żydówki, na placu przed Gminną Biblioteką Publiczną.

Źródło: Instytut Pileckiego, materiały organizatorów uroczystości.

Komentarze obsługiwane przez CComment