Młodzi bohaterowie Niepodległej

Kiedy dziś ich rówieśnicy biegają z nożami po szkołach i ulicach, siejąc postrach i manifestując anomię współczesnego pokolenia, oni sto lat temu walczyli i ginęli za polską niepodległość. Może właśnie dlatego w epoce sztucznej inteligencji i streamingu, a zarazem erozji ideałów oraz społecznego bezładu, warto przypominać postacie, które mimo upływu lat wciąż żyją w lokalnej pamięci, a na ich grobach i przy pamiątkowych tablicach niezmiennie płoną znicze i leżą świeże kwiaty.

Właśnie w tych dniach, kiedy w wielu miejscach powiewają biało-czerwone flagi – i trochę na przekór modnym dziś trendom „zawstydzania” polskiej historii – wracam do opowieści o polskich bohaterach z pokolenia moich dziadków. Jest to historia trzech chłopaków z północnego Mazowsza, a właściwie nastolatków z Płocka, Mławy i Ciechanowa, którzy ciesząc się swoją młodością, oddali życie za niepodległą Polskę. W chwili śmierci mieli zaledwie czternaście, siedemnaście i dwadzieścia lat, a każdy z nich poległ od innej kuli: rosyjskiej, niemieckiej i litewskiej.   

Pierwszy z nich to Antoni Gradowski – ciągle żywy, choć w minionej epoce niechętnie przypominany – symbol bohaterskiej obrony Płocka przed najazdem bolszewickim w wojnie 1920 r. Urodził się w Płocku 21 września 1905 r. w rodzinie kupieckiej. Kiedy miał siedem lat, jego ojciec Stanisław wyemigrował do Ameryki i wrócił do Płocka dopiero na miesiąc przed śmiercią syna. Antoś był wtedy uczniem I Gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej (Jagiellonki) – tej samej szkoły, do której uczęszczał starszy od niego Władysław Broniewski – i zarazem „harcerzem drużyny płockiej”, jak czytamy w jego nekrologu. Według przekazów rodzinnych już w listopadzie 1918 r., jako 13-letni chłopiec, miał pomagać w rozbrajaniu Niemców na ulicy Kościuszki w Płocku, gdzie niedaleko mieszkał. Jednak w historii miasta zapisał się przede wszystkim jako jeden z „Płockich Orląt”. W czasie obrony miasta, która trwała w dniach 18-19 sierpnia 1920 r., pomagał walczącym żołnierzom, roznosząc amunicję, meldunki i prowiant, a także był sanitariuszem. Zginął śmiercią bohatera już pierwszego dnia (18 sierpnia), choć do dziś jej okoliczności nie są jasne. Według aktu zgonu został zabity przez bolszewików przy okopach, w samo południe, a więc podczas wymiany ognia na przedpolach. Z kolei według relacji korespondenta wojennego Adama Grzymały-Siedleckiego, który w tym czasie przebywał w Płocku, został zarąbany szablami przez Kozaków – a zatem kilka godzin później. Pogrzebany w „Bratniej Mogile” przy kirkucie, dopiero po kilku dniach został odnaleziony przez rodzinę i 26 sierpnia uroczyście pochowany w grobie na cmentarzu katolickim przy dzisiejszej Alei Kobylińskiego. W jego nekrologu, zachowanym w zbiorach Muzeum Mazowieckiego w Płocku, pogrążeni w smutku rodzice żegnali „Anteczka Gradowskiego, ukochanego syna, poległego przy obronie miasta”, który przeżył lat 14. Za swoją bohaterską postawę został w 1921 r. odznaczony Krzyżem Walecznych. Natomiast 70 lat później w Jagiellonce odsłonięto ku jego czci pamiątkową tablicę o treści: „Pamięci Antolka Gradowskiego, ucznia tej szkoły, poległego 18 sierpnia 1920 r. w obronie miasta Płocka, odznaczonego pośmiertnie Krzyżem Walecznych za męstwo okazane w walkach. Nauczyciele i Uczniowie”. Dziś jego imię nosi jedna z płockich ulic.

Kolejny z bohaterów mojej opowieści, Henryk Klemens Sokalski, urodził się 13 listopada 1900 r. w Niegocinie, gdzie jego ojciec – Karol Sokalski – był zarządcą miejscowego majątku. Po rozpoczęciu nauki w Szkole Handlowej w Mławie (dzisiejszym I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego) związał się z ruchem harcerskim, nazywanym wówczas skautingiem. W 1916 r. wstąpił do drużyny im. Księcia Józefa Poniatowskiego, a we wrześniu 1918 r. został jej drużynowym. Jednocześnie należał do plutonu szkolnego Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), działającej w Mławie od 1916 r. W październiku 1918 r. trafił do oddziału bojowego tejże organizacji, zajmującego się między innymi dywersją na terenie Mławy i powiatu. Działając w konspiracji używał pseudonimu „Woynicz” oraz „Popielina”. W dniu 11 listopada 1918 r. Sokalski razem z innymi członkami POW przystąpił do akcji rozbrajania Niemców w Mławie. Wraz z Jerzym Markuszewskim z plutonu szkolnego eskortował – a według innej relacji ruszył konno w pościg za nim – oddział niemieckich żandarmów zmierzających w kierunku Iłowa. Na wysokości młyna w Mławce żandarmi zaczęli strzelać, raniąc gimnazjalistów. Obaj zostali przewiezieni do szpitala powiatowego przy ulicy Niborskiej, gdzie 12 listopada o jedenastej w nocy Henryk Sokalski zmarł. Stało się to dokładnie na dzień przed jego osiemnastymi urodzinami. Jego pogrzeb na mławskim cmentarzu stał się wielką patriotyczną manifestacją, a zmarłego żegnano jak bohatera. Spoczął niedaleko świeżej mogiły, w której pochowano strzegowskich peowiaków, rozstrzelanych przez Niemców 26 października 1918 r. Wkrótce w sali rekreacyjnej gimnazjum mławskiego wmurowano tablicę pamiątkową ku jego czci, a od 1983 r. jego imię nosi mławski hufiec ZHP. Również jedna z mławskich ulic została nazwana jego imieniem. 

Trzeci z bohaterów mego felietonu, Mieczysław Kurzypiński, był rodowitym Ciechanowianinem i doczekał się niedawno biografii autorstwa Lecha Zduńczyka, wydanej przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej. Urodził się 13 stycznia 1900 r. w Ciechanowie w rodzinie miejscowego rzeźnika i kupca, Tomasza Kurzypińskiego. Po ukończeniu pięcioklasowej szkoły miejskiej rozpoczął naukę w progimnazjum męskim Topolińskiego, po czym kontynuował ją w otwartym w 1915 r. gimnazjum filologicznym męskim (dzisiejszym „Krasiniaku”). W 1916 r. wraz ze Stefanem Olszewskim, studentem Politechniki Warszawskie, oraz swoim szkolnym kolegą – Tadeuszem Wawrzyńskim, założył pierwszą w Ciechanowie drużynę harcerską, zostając jej drużynowym. Pod płaszczykiem działalności harcerskiej zorganizował na terenie ciechanowskiego gimnazjum szkolny pluton POW. W 1918 r. kierował akcją zdjęcia i ukrycia dzwonów z ciechanowskich kościołów, które Niemcy planowali zarekwirować. Następnie – po nieudanej akcji zdobycia pieniędzy poprzez napad na dom niemieckiego kasjera, a także po tragicznej śmierci i pogrzebie Kazimierza Trentowskiego – Mieczysław Kurzypiński opuścił Ciechanów. Posługując się fałszywymi dokumentami na nazwisko Tadeusza Przyjemskiego znalazł się w Warszawie, gdzie wstąpił do utworzonego po wypędzeniu Niemców I Batalionu Harcerskiego, a wiosną 1919 r. otrzymał przydział do 5 Pułku Piechoty Legionów. Walczył z bolszewikami na Wileńszczyźnie, po czym wrócił do rodzinnego Ciechanowa, gdzie kontynuował naukę w gimnazjum oraz został wybrany na komendanta ciechanowskiego hufca ZHP. W lipcu 1920 r. razem z kolegami ze szkoły i harcerstwa udał się do Warszawy i wstąpił do 205 Pułku Piechoty Ochotniczej. Walczył między innymi na północnym Mazowszu, a następnie brał udział operacji niemeńskiej. Po zajęciu Grodna otrzymał 27 września 1920 r. Krzyż Virtuti Militari z rąk marszałka Józefa Piłsudskiego, przyznany mu za bohaterską postawę w czasie bitwy pod Miastkowem (1 sierpnia 1920). Tydzień później – dokładnie 4 października 1920 r. – zginął od litewskiej kuli w czasie bitwy pod Oranami. Dopiero dwa lata później nadeszła do Ciechanowa oficjalna wiadomość o jego śmierci, na podstawie której 9 listopada 1922 r. ks. Remigiusz Jankowski, proboszcz i dziekan ciechanowski, sporządził akt zgonu Mieczysława Kurzypińskiego. Jego zwłoki spoczęły koło kościoła św. Michała Archanioła w Oranach, a w 1995 r., wraz z innymi poległymi, trafiły na miejscowy cmentarz komunalny. Jak pisze Lech Zduńczyk, do dziś spoczywa on w którejś z trzech mogił nieznanych żołnierzy. Kilka lat po jego śmierci w kościele św. Tekli w Ciechanowie, dawnym kościele szkolnym, ufundowano pamiątkową tablicę ku jego czci: „za jego życia wytrwały trud, niezłomny ducha hart i bohaterski dla sprawy zgon, a ku pokrzepieniu i naśladownictwu rówieśnych i przyszłych pokoleń”.