ul. ks. Ściegiennego 2, 06-400 Ciechanów 23 672 44 96 sekretariat@tygodnikciechanowski.pl Pon.-Pt.: 8.00 - 15.00

Piękna epoka, brudne interesy. Mazowiecki przemyt na przełomie wieków

Przełom XIX i XX wieku, określany przez historyków mianem belle époque (pięknej epoki), zapisał się w dziejach północnego Mazowsza wieloma ważnymi wydarzeniami. Za najważniejsze z nich, wręcz epokowe, należy niewątpliwie uznać uruchomienie w 1877 r. trasy Kolei Nadwiślańskiej (zwanej wtedy drogą żelazną nadwiślańską). Prowadziła ona od leżącej przy granicy rosyjsko-pruskiej Mławy, przez Ciechanów, Modlin (Nowogieorgiewsk), Warszawę, Dęblin (Iwanogród), Lublin, Chełm aż do Kowla.

Jak relacjonowała ówczesna prasa: „17 sierpnia 1877 r. pierwszy raz pociąg, witany z wielkim entuzjazmem przez ludność miejscową, wyruszył za granicę. Nowa droga do Gdańska została otwarta. Jedna z piękniejszych i urodzajniejszych części Królestwa została połączona nową arterią komunikacyjną z Zachodem”. Był to przełom nie tylko w dziejach komunikacji, ale również ważny impuls społeczno-gospodarczy, który zmienił oblicze regionu, na czele z nadgraniczną Mławą. Z okazji 25-lecia kolei korespondent „Ech Płockich i Łomżyńskich” zauważył, że „z otwarciem kolei okolica znacznie się ożywiła, przemysł zaczął się rozwijać, handel wzrósł, a rolnictwo pchnięte zostało na nowe tory”. 
Kluczową rolę w procesach modernizacyjnych odegrała nie tylko nowa linia kolejowa, ale również otwarta tego samego dnia, czyli 17 sierpnia 1877 r., komora celna przy stacji Mława. Tylko w pierwszej dekadzie przyniosła ona skarbowi Cesarstwa Rosyjskiego ponad 2 miliony rubli zysku z ceł od towarów zagranicznych. Były to przede wszystkim maszyny rolnicze, produkty chemiczne, wyroby stalowe, skóry, jedwab, wełna, koronki, wyroby galanteryjne i śledzie. Z Mazowsza eksportowano natomiast zboże, mąkę, otręby, ziemniaki, cukier, masło, słoninę, jaja, gęsi, raki, a także drzewo, materiały budowlane i naftę. Jednym słowem, kolejny raz w historii pogranicze mazowiecko-pruskie ożyło, kwitły lokalne interesy, a wraz z nimi, rozwijał się przemyt. 

Nadgraniczne eldorado przemytników
Bliskość granicy i otwarcie nowego szlaku towarowego stanowiły zachętę dla różnej maści przemytników oraz zorganizowanych grup przestępczych do prowadzenia nieuczciwych interesów, rabunków i przemytu. Szmuglerzy  chętnie osiadali na obrzeżach Mławy oraz w pobliżu przygranicznych lasów – w Mławce, Studzieńcu, czy wymownie nazwanym Piekiełku. Po otwarciu kolei na czoło wysunęła się jednak Wólka Mławska. Miejscowi powtarzali anegdotę o ks. Ignacym Krajewskim, pierwszym proboszczu parafii wólczańskiej. Zapytany z czego się utrzymuje, miał odpowiedzieć: „Żyję z przemytu i kradzieży, gdyż tym się trudni wielu moich parafian”. Nie był to chyba tylko żart – w 1909 r. właśnie na Wólce, w herbaciarni Izraela Chudesmana, carscy żandarmi ujęli przemytnika Lejba Sznajdemana z Nasielska, oskarżonego o próbę przerzutu 18 osób przez „zieloną granicę”. O skali procederu regularnie pisała prasa. W 1902 r. „Echa Płockie i Łomżyńskie” donosiły, że w zaledwie kilka tygodni mławska komora celna zatrzymała przeszło 120 funtów srebra oraz 150 zegarków. „Pomimo ścisłej kontroli ze strony komory celnej i straży pogranicznej, kontrabandzistów tworzy się coraz więcej. Przemycają przeważnie te towary, które łatwiej ukryć i które większe przynoszą zyski. Srebro w tabliczkach podobnych do czekolady i zegarki – oto najgłówniejsza teraz kontrabanda. (…) Całą akcją przemytniczą kierują przeważnie Żydzi miejscowi. Ponieważ jako osoby podejrzane, sami osobiście przewozić nie mogą, z powodu ścisłej rewizji na komorze, przeto kontrabandę, nawet kosztowną, powierzają swoim znajomym, płacąc za przewiezienie pewną umówioną sumę. (…) Przed kilku dniami u jednego z maszynistów kolejowych znaleziono 20 funtów srebra, u drugiego znów kilkadziesiąt zegarków, a także bańki do oliwy z podwójnymi ścianami i dnami”.   

Lustro na plecach i budzik w turniurze
Kontrabandą trudnili się nie tylko zawodowcy i kolejarze, ale też zwykli pasażerowie. Kazimierz Elwertowski, mławski celnik z początku XX wieku, a później znany nie tylko na Mazowszu nauczyciel, wspominał, że w pociągach przemycano przeróżne rzeczy: cygara, strusie pióra, jedwab, biżuterię, budziki, a nawet lustra. Zdarzały się też sytuacje, z których „całe miasto porykiwało ze śmiechu”. Jedna z nich dotyczyła pewnej zacnej damy, która chciała przemycić lustro. Przeszła pobieżną kontrolę bagażu w sali rewizyjnej mławskiej komory celnej na pół godziny przed odjazdem pociągu i wyprostowana jak trzcina, z podniesioną głową zmierzała w kierunku wyjścia na perony. Zdenerwowana, upuściła parasolkę. Kiedy z trudem się schyliła, żeby ją podnieść, z jej ramion zsunął się płaszcz, odsłaniając przywiązane do pleców pokaźne lustro, zwane z francuska „tremo”. Sala rewizyjna wybuchła śmiechem. Natomiast jeden z celników podszedł do lustra i przeglądając się w nim, poprawił krawat, po czym zapytał uprzejmie, czy dama nie wraca przypadkiem z zagranicznej kuracji na bóle kręgosłupa. Kobieta próbowała brnąć w wymówkę o chorych rękach po pobycie na kuracji w Sopocie, na co młody celnik odrzekł: „To nic. Ja pani pomogę. A jeśli pani pozwoli to i rady udzielę, że noszenie lustra większych rozmiarów na plecach chorobie nie pomaga. Przeciwnie, może zaszkodzić, pociągając znaczny wydatek. A przyjemność ta będzie panią kosztować kilkanaście rubelków!”. Ostatecznie lustro skonfiskowano, a podróżna zapłaciła karę za próbę przemytu.
Innym razem na wólczańskim dworcu uwagę celników przykuła mocno zaczerwieniona na twarzy kobieta, nerwowo poprawiająca swoją turniurę – czyli poduszeczkę umieszczaną z tyłu pod suknią, poniżej talii, w celu nadania jej  modnego wówczas kształtu, przypominającego garbik czy siodełko. W pewnej chwili z garderoby damy rozległ się przytłumiony nieco dzwonek, co niektórych podróżnych wprowadziło nawet w osłupienie, gdyż myśleli, że to dzwonek dyżurnego ruchu zapowiadający odjazd pociągu. Wtedy jeden z celników, z pełną gracją, zapytał: „Czy pozwoli łaskawa pani uregulować mi zegarek wedle pani niezawodnego budzika?” Po czym uprzejmie wskazał drogę do pokoju, gdzie mająca wówczas dyżur rewidentka imieniem Wilkina, dokonała rewizji osobistej podróżnej. Jak się okazało dość pokaźna turniura skrywała nie tylko drogocenny budzik, ale również kupon ślicznego jedwabiu, którego starczyłoby na sukienkę. W efekcie i budzik, i jedwab skonfiskowano, a na elegancką przemytniczkę nałożono karę pieniężną. Podobnych wesołych historyjek, o których potem opowiadano w mieście latami, było znacznie więcej.

Sybir zamiast zysków
Nie wszystkie historie z mławskiej granicy kończyły się jednak komediowo. Zwłaszcza w przypadku przerzutu ludzi przez granicę, władze carskie traktowały ten czyn jako przestępstwo przeciwko państwu, za które groziły srogie represje. Przekonali się o tym w 1903 r trzej mieszkańcy Mławy: Abram Niesunow Adunaj, Julian Jakowlew Radomski oraz Karol Antoni Karłow Waszkowski. Decyzją  ministra spraw wewnętrznych zostali oni oddani pod trzyletni nadzór policji i zesłani na wschodnią Syberię oraz do guberni ołonieckiej nad jeziorem Ładoga. Surowe kary i sądowe wyroki nie były jednak w stanie zdławić procederu, który z czasem stał się dla wielu mieszkańców sposobem na życie, a nawet przepustką do społecznego awansu. W mieście pojawiały się kolejne rodziny, które na przemycie i nielegalnym handlu w ciągu zaledwie jednego pokolenia zbijały prawdziwe fortuny, inwestując zdobyty kapitał w kamienice, ziemię czy legalne już interesy, które przejmowały dzieci „szemranych finansistów”. Prasa lokalna rozpisywała się o zuchwałości i sprycie miejscowych przemytników aż do wybuchu drugiej wojny światowej, mimo że po 1918 r. Mława przestała być stacją graniczną, a miejscową komorę celną zamknięto, ale sama granica z Prusami Wschodnimi wciąż była na wyciągnięcie ręki. Do dziś o dawnym czasach przypomina okazały gmach byłego Urzędu Celnego (komory celnej) na Wólce oraz barwne opowieści mieszkańców dawnej Mławy. 

Komentarze obsługiwane przez CComment