500 lat Mazowsza w Koronie. Piastowie mazowieccy: wybitni, znani, zapomniani, cz.1

Dzieje Piastów mazowieckich od lat przyciągają uwagę naukowców i pasjonatów historii. Na temat ich genealogii pisali między innymi Oswald Balzer, Kazimierz Jasiński czy Janusz Grabowski, a ostatni z wymienionych wydał niedawno „Poczet książąt i księżnych mazowieckich” (Kraków 2019), w którym znalazło się ponad pięćdziesiąt biogramów książąt i księżnych mazowieckich, ukazanych na tle wydarzeń społeczno-politycznych na Mazowszu i w Polsce, począwszy od XIII wieku aż do czasów inkorporacji tej dzielnicy do Królestwa Polskiego w XVI wieku. 

Wydawać by się więc mogło, że dynastia Piastów mazowieckich została już dokładnie rozpoznana. Jednak co pewien czas badacze zaskakują nas nowymi odkryciami na temat niektórych jej przedstawicieli. Ciągle najwięcej wiemy o tych najwybitniejszych z książąt, którzy pozostawili w historii Mazowsza swój trwały ślad. Od czasu do czasu pojawiają się też w mediach różne wątki „kryminalne” czy „obyczajowe” związane z mazowieckimi Piastami czy Piastównymi. Jednak nie brak i takich przedstawicieli tej dynastii, o których już przed wiekami prawie zapomniano.

Dzięki współczesnym badaniom o wielu z nich wiemy więcej niż było to dawniej, kiedy pisano o nich głównie w oparciu o dzieła polskich kronikarzy, w tym mistrza Jana Długosza czy Janka z Czarnkowa, którzy nie wszystkich władców Mazowsza darzyli szacunkiem i pisali o nich różne wymyślone historie. Może więc warto nad niektórymi z tych postaci jeszcze raz się pochylić.

Książę Konrad, co nie tylko Krzyżaków sprowadził

U początków dynastii Piastów mazowieckich najważniejsze miejsce zajmuje książę Konrad Mazowiecki, syn Kazimierza Sprawiedliwego i wnuk Bolesława Krzywoustego, a zarazem protoplasta tej dynastii. Co prawda dla większości Polaków kojarzy się on tylko jako książę, który sprowadził do Polski Krzyżaków, ale jego postać jak dowiódł profesor Henryk Samsonowicz, zasługuje na większe dowartościowanie. Urodzony około 1187/1188 r., obejmując jako kilkunastoletni chłopak – po nagłej śmierci ojca – rządy na Mazowszu i Kujawach, sprawowane początkowo pod kuratelą matki, księżnej Heleny, oraz wojewody mazowieckiego Krystyna, nie miał łatwego zadania.

Niebezpieczne sąsiedztwo z pogańskimi plemionami Prusów, a także walki o wpływy na prawosławnej Rusi stanowiły dla niego spore wyzwanie. Tak naprawdę, jak większość piastowskich książąt, marzył o władzy zwierzchniej w kraju, a pozostało mu Mazowsze z Kujawami oraz ziemią łęczycko-sieradzką, którą na trwałe przyłączył do tej dzielnicy. Zamiast wymarzonego Krakowa – będącego tylko chwilowo w jego rękach – pozostał mu ostatecznie Płock, który w czasach jego dziada miał jeszcze spore znaczenie w skali kraju, ale sto lat później był już tylko stolicą mazowieckiej dzielnicy.

Również sprowadzenie Krzyżaków i osadzenie ich w ziemi chełmińskiej okazało się dla księcia polityczną porażką, a najazd na Płock margrabiego Miśni Henryka (1234) był tego wymownym symbolem. Do tego dochodziły wewnętrzne problemy, których pokłosiem było zamordowanie wojewody Krystyna (1217), jednego z najdzielniejszych rycerzy mazowieckich, a potem powieszenie – bez żadnego sądu – scholastyka płockiego Jana Czapli (1239), wychowawcy książęcych synów. Stąd w pamięci potomnych Konrad Mazowiecki zapisał się jako „brutalny despota”. Ale nie można zapominać, że władca ten to również inspirator pierwszej na Mazowszu lokacji miejskiej (Płock 1237), a więc i mazowieckiej samorządności, obrońca rubieży polskiego państwa i chrześcijaństwa, fundator słynnego kielicha i pateny jako daru ekspiacyjnego za zbrodnie, ale przede wszystkim protoplasta dynastii mazowieckich Piastów i twórca potężnego Mazowsza, które w swoich granicach przetrwało wieki.         

Pretendenci do polskiego tronu – Siemowit IV i Janusz II

Poza Konradem Mazowieckim także kilku jego potomków pretendowało do polskiego tronu. W późnym średniowieczu dwóch z nich miało spore szanse na powodzenie. Pierwszym z nich był książę Siemowit IV, urodzony około 1352 r., syn  Siemowita III, ostatniego Piasta, któremu udało się zjednoczyć pod swoją władzą całe Mazowsze. Książę Siemowit IV krótko przed śmiercią ojca otrzymał w spadku ziemię rawską, gostynińską, sochaczewską, płocką, płońską, zawkrzeńską oraz wiską. Rzeczywiste rządy na tych terenach objął dopiero po śmierci ojca (1381), ale już wkrótce – w wyniku starań o koronę polską po śmierci Ludwiga Andegaweńskiego i wynikłą z tego wojną domową (1382-1385) – przejął rządy również nad innymi ziemiami, między innymi nad Kujawami brzeskimi, a potem nad darowaną mu przez króla Władysława Jagiełłę, po ostatecznym zrzeczeniu się pretensji do polskiej korony, ziemią bełską. Choć Siemowit popierany przez wielu możnych, ostatecznie królem Polski nie został i musiał ustąpić na rzecz Władysława Jagiełły, to jednak dzięki małżeństwu z siostrą króla, księżną Aleksandrą Olgierdówną, poślubioną w 1387 r., zawarł wyjątkowo trwały sojusz mazowiecko-polsko-litewski, który pozwolił na niezależność Mazowsza na kolejne 100 lat, a w przypadku schedy po jego bracie Januszu, jeszcze o ponad 30 lat dłużej.

Przez współczesnych książę Siemowit stawiany był nieco w cieniu swego starszego brata Janusza. Jednak prowadzone przed laty badania Anny Supruniuk z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu ukazują Siemowita jako wytrawnego polityka i zaradnego władcę, choć za młodu niepozbawionego iście książęcej fantazji. Nieślubny syn, którego miał z piękną Węgierką, też mu życia nie ułatwiał, ale ostatecznie książę stanął na wysokości zadania i w 1417 r. Miklusza (Mikołaja), za zgodą Zygmunta Luksemburskiego, legitymizował jako swego naturalnego potomka. Jego plany z 1384 r., kiedy dla osiągnięcia polskiej korony gotów był porwać młodą Jadwigę Andegaweńską po przekroczeniu granicy Królestwa Polskiego i zmusić ją do zawarcia małżeństwa, aby możnych panów małopolskich postawić przed faktem dokonanym, pozwalają widzieć w nim człowieka odważnego i lubiącego ryzyko. Zawarty wtedy sojusz z Litwą dla polskiej racji stanu wydawał się jednak bardziej pożądany aniżeli piastowski król w Krakowie. Ale po 1385 r. Siemowit potrafił doskonale wykorzystać swoją polityczną szansę. Nie był też człowiekiem naiwnym, o czym najlepiej świadczy jego postawa wobec zakonu krzyżackiego i króla Władysława, a także różne intrygi osób z otoczenia króla, które ciągle próbowały skłócić Siemowita i Jagiełłę, chcąc dowieść nielojalności księcia mazowieckiego, i to nawet wtedy, kiedy ten drugi był już bezsilny, dobiegając swych dni. Zmarł 6 stycznia 1426 r. na zamku w Gostyninie, a jego ciało spoczęło w kryptach płockiej katedry.

Kolejnym odkryciem ostatnich lat jest niewątpliwie postać księcia Janusza II (1455-1495), której wiele uwagi poświęcił profesor Janusz Grabowski, autor wydanej niedawno obszernej jego biografię. Ten najmłodszy z synów księcia Bolesława IV był prawnukiem Janusza Starszego, na cześć którego otrzymał swe imię. Jawi się on dzisiaj jako rozsądny polityk, który starał utrzymać poprawne stosunki zarówno z królem Kazimierzem Jagiellończykiem, jak i z zakonem krzyżackim, którego państwo sąsiadowało z Mazowszem.

W okresie samodzielnych rządów książęcych (1471-1495) zdołał powiększyć ponad dwukrotnie obszar swego władztwa, a także stworzył sprawny aparat administracyjny i skarbowy. Lubił książęcy splendor i klejnoty, ale też miał gest prawdziwego władcy, będąc fundatorem wielu mazowieckich kościołów i różnych dzieł dobroczynnych. O jego prestiżu, jakim cieszył się nie tylko na Mazowszu, świadczy fakt, że po śmierci króla Kazimierza Jagiellończyka (1492) prymas Zbigniew Oleśnicki przedstawił go jako kandydata do tronu polskiego. Zabrakło jednak szerszego poparcia możnych, a także różnych zagranicznych koneksji. Ostatecznie zwyciężyła więc opcja jagiellońska i królem został Jan Olbracht. Natomiast książę Janusz niespodziewanie zmarł 16 lutego 1495 r. w Różanie, po czym jego ciało przewieziono do Płocka i pochowano w tamtejszej katedrze. Wraz z jego śmiercią wygasła niezależność Księstwa Płockiego, które jeszcze w tym samym roku król Jan Olbracht wcielił do Korony.    

Książę Janusz Starszy zwany Wielkim

Wśród wielu wybitnych władców Mazowsza tylko o jednym księciu historycy piszą z przydomkiem „Wielki”, na wzór polskiego króla Kazimierza Wielkiego. I nie jest to całkiem bezpodstawne, skoro nawet Jan Długosz, skądinąd Piastom mazowieckim niezbyt przychylny, w swojej kronice określił go mianem „najmądrzejszego wśród współczesnych mu książąt” i zarazem „zwierciadłem i wzorem dla innych”. 

Janusz Starszy, syn księcia Siemowita III i brat wspomnianego Siemowita IV, przyszedł na świat około 1346 r. Wychowany na dworze króla Kazimierza Wielkiego zdobył potrzebne mu wykształcenie i kunszt rycerski, a w 1373 r. poślubił córkę księcia litewskiego Kiejstuta, Annę Danutę. Ponad 50 lat wspólnego pożycia małżeńskiego tych dwojga oraz ich liczne książęce fundacje na Mazowszu to materiał na oddzielną opowieść. 

W 1381 r. – po śmierci ojca – książę Janusz objął we władanie ziemię czerską, warszawską, liwską, wyszogrodzką, zakroczymską i ciechanowską. Choć było to księstwo bardziej rozległe niż władztwo jego brata Siemowita, to jednak ziemie te były znacznie słabiej zaludnione i zagospodarowane niż Księstwo Płockie. W tym czasie tylko sześć miejscowości w tej dzielnicy posiadało prawa miejskie (Czersk, Warszawa, Ciechanów, Warka, Ostrołęka i Wizna). W ciągu półwiecza książę lokował ponad 20 nowych miast, w tym Różan, Nasielsk, Wyszogród, Łomżę, Maków Mazowiecki, Nowe Miasto, Janów, Zakroczym, Przasnysz. Przenosił też wiele wsi na prawo chełmińskie, budował zamki i fortalicje, fundował kościoły, wzmacniał północną granicę Mazowsza, przyczynił się do rozwoju stołeczności Warszawy, rewitalizował Ciechanów i inne grody książęce, do których przybywał kilka razy w roku w czasie swoich podróży. Stworzył sprawny zarząd podległymi mu ziemiami, a jego dwór stał się prawdziwym centrum życia kulturalnego i politycznego ówczesnego Mazowsza. Książę Janusz zmarł 8 grudnia 1429 r. na zamku w Czersku i został pochowany w kolegiacie św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Był najdłużej żyjącym Piastem mazowieckim.  

Publikacja sfinansowana ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego