Konrad Mazowiecki i zakon krzyżacki to temat, który w tym roku dość często pojawia się w mediach w związku z rocznicą 1226 roku. Nie chciałbym jednak w tym miejscu opisywać, co tak naprawdę stało się we wspomnianym roku, oraz jak wyglądało zajęcie ziemi chełmińskiej przez Krzyżaków, natomiast jednemu z wątków mazowiecko-krzyżackiej historii, dotyczącym codziennych kontaktów sąsiadów z obu stron granicy, chciałem poświęcić nieco więcej uwagi. Związany on jest z szeroko rozumianymi kontaktami kulturalnymi, a konkretnie z wpływami sztuki (architektury) krzyżackiej na Mazowszu.
Badania historyków oraz historyków sztuki dowodzą, że w średniowiecznych miastach położonych na Mazowszu korzystano nieraz z wiedzy i doświadczenia mistrzów budowlanych (muratorów) z sąsiednich Prus krzyżackich. Dotyczyło to przede wszystkim kościołów i zamków książęcych, wznoszonych lub przebudowywanych w XV wieku, ale jeszcze w zapisach wizytacji biskupich z końca XVI wieku odnajdujemy wzmianki o „starych” mazowieckich kościołach w różnych miejscowościach wzniesionych w stylu „krzyżackim” (gotyckim). Jak to rozumiano? Chodziło oczywiście o budowane z cegły kościoły w stylu gotyckim, pojawiające się na Mazowszu jeszcze do końca XVI wieku, a nawet na początku XVII wieku. Owo określenie gotyku jako „stylu krzyżackiego”, później zwanego też „stylem pruskim”, tak zadomowiło się w codziennym języku Mazowszan, że jeszcze w latach siedemdziesiątych XVIII wieku wizytacje biskupa płockiego Michała Jerzego Poniatowskiego, brata króla Stanisława Augusta, wspominają o kościołach gotyckich wzniesionych w „stylu pruskim”, czy na „modę pruską”. Dotyczyło to między innymi kościołów w Krzynowłodze Małej, Czernicach Borowych, Kuczborku, Szreńsku, Ciechanowie (fara), Sońsku, Gołyminie, Dziektarzewie czy Różanie.
Rodzi się pytanie, czy poza określeniem stylu tych budowli, można coś więcej powiedzieć o ich powstaniu, ale przede wszystkim o osobach, które pochodziły z Prus i wznosiły na Mazowszu owe gotyckie budowle? Jak się okazuje istnieją ślady w źródłach pisanych na to, że wiedza i umiejętności krzyżackich mistrzów były wykorzystywane przy budowie (remontach) mazowieckich zamków i kościołów, zwłaszcza w miastach książęcych. Już przed wojną Bernhard Schmid, a później także Izabella Galicka, Wiesław Sieradzan czy Robert Kunkel pisali o mistrzach budowlanych działających na Mazowszu w XV wieku, których nazwiska i styl budowania sugerowały, że pochodzili z terenów państwa Zakonu Krzyżackiego. Wśród nich był mistrz Niklos – niektórzy uważają, że to Niklos Fellenstein z Malborka – który dokonywał jakichś robót budowlanych na zamkach książęcych w Ciechanowie i Liwie, a może także w Czersku. W związku z finansowymi czy budowlanymi niejasnościami około 1417/1429 roku przedstawił on księcia Januszowi I Starszemu rachunki dotyczące prac na zamku w Ciechanowie i w Liwie.
Kolejni z pruskich mistrzów murarskich działających na Mazowszu to Peter Sommerfeld i Nikolaus Tyrold z Gdańska. Zatrudnieni oni byli przy przebudowie kolegiaty św. Jana w Warszawie, o czym świadczy dokument (list) radnych miasta Warszawy do radnych miasta Gdańska z 31 grudnia 1471 roku, do dziś zachowany w zbiorach archiwum pokrzyżackiego w Berlin-Dahlem, dotyczący niedoróbek budowlanych, które Peter i Nikolaus byli zobowiązani naprawić po wcześniejszych oględzinach kolegiaty. Z Prus, a zapewne z Gdańska, pochodził też mistrz Nikel, który w 1475 r. otrzymał 12 kóp groszy za wymurowanie nagrobka we wspomnianym kościele Św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Wypada dołączyć do tego grona również wybitnego architekta Michała Enkingera w Gdańska, aktywnego na przełomie XV i XVI wieku, z którego umiejętności korzystano na Mazowszu, ale przede wszystkim w Gdańsku, Elblągu, Wilnie i Kownie. Zapewne podobnych im osób mogło być więcej, a sama ich obecność na dworach książąt oraz w miastach Mazowsza pokazuje, jak żywe byłe ówczesne kontakty mazowiecko-krzyżackie w państwie potomków Konrada Mazowieckiego.
Komentarze obsługiwane przez CComment